به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، سیدمحمدمهدی جعفری، استاد دانشگاه شیراز، امروز سهشنبه ۱۷ شهریورماه در نشست علمی تخصصی زیستن با نهجالبلاغه که در محل نمایشگاه دائمی بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی برگزار شد، اظهار داشت: سخن گفتن از نهجالبلاغه، همچون سخن گفتن از گوینده آن، امیرالمؤمنین امام علی(ع)، بسیار دشوار است، زیرا ابعاد وجودی آن حضرت در هیچ گفتار و نوشتاری محدود نمیشود.
وی افزود: نهجالبلاغه نیز که به همت سید رضی به دست ما رسیده است، تنها یک کتاب نیست، بلکه دانشگاهی همیشگی برای انسانسازی به شمار میرود و هر اندازه درباره آن تحقیق و پژوهش شود، حقایق و ابعاد تازهای از این اثر آشکار خواهد شد.
جعفری با اشاره به شکلگیری رشته نهجالبلاغه در مراکز دانشگاهی کشور گفت: زمانی که قرار بود رشته نهجالبلاغه در دارالحدیث و دانشکده علوم قرآن و حدیث پردیس شهرری و سپس در دانشگاههایی مانند پیام نور ایجاد شود، برخی این پرسش را مطرح میکردند که چگونه یک کتاب میتواند موضوع یک رشته دانشگاهی قرار گیرد، اما مطالعات انجامشده نشان داد نهجالبلاغه ظرفیت گستردهای برای پژوهشهای علمی دارد.
استاد دانشگاه شیراز با بیان اینکه از دوران کودکی با نهجالبلاغه مأنوس شده است، ادامه داد: در کودکی، بدون اینکه توانایی خواندن متن را داشته باشم، با شرح ابن ابیالحدید که از پدرم به یادگار مانده بود، آشنا شدم و بعدها با ورود به دانشگاه و مطالعه مقدمه این اثر نزد یکی از استادان، علاقهام به نهجالبلاغه بیشتر شد.
وی تصریح کرد: در دوره کارشناسی ارشد رشته ادبیات عرب، پایاننامه خود را با عنوان پژوهشی در اسناد و مدارک نهجالبلاغه تدوین کردم و تلاش داشتم بدون هیچگونه سوگیری یا تعصب بررسی کنم که مطالب نقلشده توسط سید رضی تا چه اندازه دارای پیشینه و منابع معتبر است.
جعفری با اشاره به بررسی منابع خطبهها، نامهها و کلمات قصار نهجالبلاغه اظهار داشت: در جریان این پژوهش مشخص شد بخش قابل توجهی از مطالبی که سید رضی گردآوری کرده، در منابع پیش از او وجود داشته است و نمیتوان این ادعا را پذیرفت که مطالب نهجالبلاغه ساخته و پرداخته سید رضی بوده است.
وی با اشاره به شرایط تاریخی بغداد در دوره سلجوقیان گفت: بخش مهمی از منابع شیعی موجود در بغداد در جریان حوادث تاریخی از میان رفت و نقلهای تاریخی از ریخته شدن شمار زیادی از کتابها در دجله حکایت دارد؛ بنابراین بخشی از منابعی که سید رضی در اختیار داشته، امروز دیگر موجود نیست.
استاد دانشگاه شیراز خاطرنشان کرد: سید رضی در تدوین نهجالبلاغه درصدد تألیف یک کتاب تخصصی در فقه یا کلام نبود، بلکه هدف او گزینش زیباترین، شیواترین، فصیحترین و بلیغترین سخنان امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) از میان خطبهها، نامهها و کلمات قصار بود.
وی افزود: سید رضی در مواردی منابع و حتی سند برخی مطالب را ذکر کرده است، اما رویکرد اصلی او گزینش سخنان بلیغ امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) بوده و عنوان نهجالبلاغه نیز به خوبی با همین هدف تناسب دارد.
جعفری با اشاره به شرح ابن ابیالحدید بر نهجالبلاغه گفت: ابن ابیالحدید در قرن هفتم شرح مفصلی بر نهجالبلاغه نوشت و در آن به منابع متعددی اشاره کرد که پیش از او وجود داشتهاند؛ این مسئله نشان میدهد که منابع مورد استفاده سید رضی، منحصر به آثار زمان او نبوده است.
وی یکی از مهمترین موارد مورد مناقشه درباره اصالت نهجالبلاغه را خطبه شقشقیه دانست و اظهار داشت: مخالفان نهجالبلاغه درباره این خطبه تردیدهایی مطرح کردهاند، در حالی که شواهد تاریخی و منابع پیش از سید رضی، وجود این خطبه را تأیید میکند.
استاد دانشگاه شیراز ادامه داد: ابن ابیالحدید نقل میکند که در سال ۶۲۱ هجری این خطبه را نزد استاد خود، مصدق بن شبیب، خوانده و استادش تصریح کرده است که این خطبه را در کتابی دیده که تألیف آن مربوط به پیش از زمان سید رضی بوده است.
جعفری تأکید کرد: افزون بر این، بررسی منابع مختلف نشان میدهد برای خطبه شقشقیه پیش از تدوین نهجالبلاغه منابع متعددی وجود داشته و این خطبه از مسیرهای مختلف نقل شده است؛ بنابراین نسبت دادن آن به سید رضی با شواهد تاریخی و ادبی سازگار نیست.
وی با اشاره به اهمیت سبکشناسی در بررسی اصالت متون گفت: ابن ابیالحدید نیز در پاسخ به مخالفان بر سبکشناسی تأکید کرده و معتقد است اگر بخشهایی از نهجالبلاغه از نظر سبک بیان و ویژگیهای ادبی با بخشهای مسلم و اصیل آن تفاوت نداشته باشد، نمیتوان به سادگی آنها را جعلی دانست.
جعفری خاطرنشان کرد: در بررسی انجامشده، برای خطبه شقشقیه ۲۲ منبع شناسایی شده که ۹ مورد از آنها از منابع معتبر پیش از تألیف نهجالبلاغه بوده و در میان آنها آثار دانشمندان شیعه و اهل سنت نیز دیده میشود.
بررسی سندی نهجالبلاغه نیازمند پژوهش گسترده حدیثی است
وی اظهار داشت: در بررسی منابع نهجالبلاغه، به این نتیجه رسیدم که تنها بخش محدودی از مطالب آن ممکن است نیازمند بررسی بیشتر از نظر انتساب به امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) باشد و نمیتوان به دلیل وجود چند مورد مورد مناقشه، اصالت کلی این اثر را زیر سؤال برد.
وی افزود: سید رضی از دانشمندان برجسته و آشنا با علوم حدیث و ادبیات بود و با دقت و تقوای علمی به گردآوری سخنان امیرالمؤمنین حضرت علی (ع) پرداخت، بنابراین نسبت دادن جعل یا تحریف به وی قابل پذیرش نیست؛ هرچند مانند بسیاری از آثار حدیثی، بررسی تکتک روایات و انتساب آنها به گوینده اصلی، نیازمند پژوهش تخصصی است.
جعفری با اشاره به آثار سید رضی گفت: وی پیش از تدوین نهجالبلاغه کتاب خصائص امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) را تألیف کرده بود و در پایان آن، بخشی از کلمات قصار حضرت را آورده بود؛ علاقه مخاطبان به این بخش، زمینهای شد تا سید رضی مجموعه مستقلی از خطبهها، نامهها و سخنان امیرالمؤمنین حضرت علی (ع) را گردآوری کند.
وی تصریح کرد: سید رضی در کنار فعالیت علمی، مسئولیتهای اجتماعی و سیاسی متعددی نیز برعهده داشت و همین مسئله سبب شد آثار او نسبت به گستره علمیاش محدود باشد؛ با این حال، برخی آثار او از میان رفته و تنها بخشی از آنها باقی مانده است.
استاد دانشگاه شیراز با اشاره به مدت زمان گردآوری نهجالبلاغه اظهار داشت: سید رضی از حدود سال ۳۸۳ هجری گردآوری سخنان امیرالمؤمنین حضرت علی (ع) را آغاز کرد و در سیزدهم رجب سال ۴۰۰ هجری این کار را به پایان رساند؛ بنابراین حدود ۱۷ سال برای گردآوری و تدوین این اثر تلاش کرد.
وی ادامه داد: سید رضی در پایان کار نیز اشاره کرده است که برخی سخنان امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) را یافته اما به نسخه نهایی اضافه نکرده و صفحاتی را برای افزودن مطالب احتمالی در آینده خالی گذاشته است؛ این موضوع نشاندهنده دقت او در تدوین و گردآوری این اثر است.
جعفری با اشاره به استمرار نهجالبلاغه در میان دانشمندان پس از سید رضی گفت: نسخههای مختلفی از نهجالبلاغه در قرون بعدی استنساخ شد و برخی نسخههای کهن آن نیز همچنان مورد توجه پژوهشگران قرار دارد.
وی افزود: برادر سید رضی، سید مرتضی نیز از دانشمندان برجسته زمان خود بود و در آثارش به مباحث مرتبط با نهجالبلاغه، از جمله خطبه شقشقیه، توجه داشته است؛این استمرار علمی نشان میدهد نهجالبلاغه از همان قرون نخست پس از تدوین، در میان عالمان مورد بررسی و استناد قرار داشته است.
نهجالبلاغه باید به کتاب راهنمای عمل تبدیل شود
استاد دانشگاه شیراز با تأکید بر ضرورت نگاه کاربردی به نهجالبلاغه گفت: نهجالبلاغه میتواند برای بسیاری از گرفتاریهای فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی جامعه راهگشا باشد و نباید تنها به عنوان اثری ادبی یا تاریخی به آن نگاه کرد.
وی بیان کرد: اگر نهجالبلاغه را پس از قرآن کریم و سخنان پیامبر اکرم(ص) به عنوان یکی از منابع مهم زندگیساز و انسانساز بشناسیم، باید آموزههای آن را از سطح مطالعه و پژوهش به عرصه عمل وارد کنیم.
جعفری ادامه داد: اصولی که امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) در نهجالبلاغه درباره مدیریت جامعه، حقوق مردم، عدالت، اخلاق، سیاست و دیگر عرصههای زندگی بیان کردهاند، ظرفیت آن را دارد که مبنای تحلیل و برنامهریزی در مسائل روز قرار گیرد.
وی با اشاره به تجربه تدریس مباحث حقوق بشر از منظر نهجالبلاغه برای مدیران دانشگاه شیراز خاطرنشان کرد: بسیاری از آموزههای نهجالبلاغه با مسائل امروز جامعه ارتباط مستقیم دارد و مسئله اصلی این است که این آموزهها چگونه از مرحله شناخت و مطالعه به مرحله اجرا و عمل منتقل شوند.
جعفری با اشاره به تلاشهای علمی پژوهشگران برای گردآوری سخنان امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) اظهار داشت: پس از نهجالبلاغه، آثار متعددی برای گردآوری مطالب بیشتری از سخنان، نامهها، دعاها و اشعار امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) تألیف شده است.
وی افزود: از جمله این آثار، مجموعه نهج و سعادت فی مستدرک نهجالبلاغه است که در چندین جلد تدوین شده و در آن، خطبهها، نامهها، دعاها و دیگر سخنان حضرت که در منابع مختلف آمده، گردآوری شده است.
استاد دانشگاه شیراز خاطرنشان کرد: در نهجالبلاغه تعداد محدودی از دعاهای امیرالمؤمنین حضرت علی (ع) آمده است، در حالی که در این مجموعه بیش از صد دعا گردآوری شده و درباره نامههای حضرت نیز مطالب بسیار بیشتری نسبت به آنچه در نهجالبلاغه آمده، شناسایی شده است.
وی تأکید کرد: با وجود این تلاشها، هیچیک از این مجموعهها جایگاه نهجالبلاغه را ندارد؛ زیرا امتیاز اصلی کار سید رضی، علاوه بر توجه به منابع، ذوق ادبی و بلاغی برجسته او در گزینش سخنان امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) بوده است.
اصالت سخنان نهجالبلاغه باید با معیارهای حدیثی و ادبی بررسی شود
جعفری اظهار داشت: اثبات صحت کار سید رضی در گردآوری نهجالبلاغه با بررسی منابع و اسناد امکانپذیر است، اما برای اینکه مشخص شود هر یک از سخنانی که وی از امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) نقل کرده، واقعاً از آن حضرت است یا خیر، باید پژوهشی گسترده و تخصصی انجام شود.
وی افزود: این کار باید به دست متخصصان حدیث و روایت انجام شود و در آن، علوم مختلف از جمله درایه، رجال، جرح و تعدیل و بررسی منابع تاریخی و ادبی به کار گرفته شود تا میزان صحت انتساب هر یک از خطبهها، نامهها و کلمات قصار مشخص شود.
جعفری با اشاره به کتاب تمام نهجالبلاغه گفت: در دوره معاصر نیز تلاشهایی برای گردآوری همه سخنان منسوب به امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) صورت گرفته است، اما صرف گردآوری مطالب به معنای اثبات صحت همه آنها نیست و هر متن باید از نظر سند، منبع و سبکشناسی مورد بررسی قرار گیرد.
استاد دانشگاه شیراز ادامه داد: در برخی مجموعههای گردآوریشده، مطالبی وجود دارد که از نظر سبک سخن و همچنین از نظر اسناد و مدارک، انتساب آنها به امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) قابل پذیرش نیست و باید با دقت بیشتری بررسی شود.
وی با اشاره به نمونهای از این موارد اظهار داشت: خطبه بیان که گاهی به عنوان خطبه بدون نقطه امیرالمؤمنین(ع) معرفی میشود، از جمله مطالبی است که درباره آن باید با معیارهای تاریخی و ادبی دقت بیشتری صورت گیرد.
جعفری با اشاره به وضعیت خط و نقطهگذاری در صدر اسلام تصریح کرد: در آن دوره، نقطهگذاری حروف به شکل امروزی معمول نبوده و بعدها برای جلوگیری از اشتباه در قرائت قرآن، اقداماتی برای مشخص کردن حرکات و حروف انجام شد.
وی افزود: بنابراین در بررسی چنین مطالبی باید شرایط تاریخی و ادبی زمان صدور سخن نیز مورد توجه قرار گیرد و نمیتوان صرفاً بر اساس شهرت یک روایت، آن را به امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) نسبت داد.
استاد دانشگاه شیراز با اشاره به پژوهش خود درباره عهدنامه مالک اشتر گفت: در دوران تحصیل، استاد عبدالحمید بدیعالزمانی که از استادان برجسته ادبیات عرب بود، نامه طاهر بن حسین به فرزندش عبدالله را که در مقدمه ابنخلدون آمده بود، برای مقایسه با عهدنامه مالک اشتر پیشنهاد کرد.
وی ادامه داد: پس از مطالعه این دو متن، مشخص شد نامه طاهر بن حسین از نظر حجم حدود ۶۰ درصد عهدنامه مالک اشتر را شامل میشود، اما از نظر محتوا و رویکرد تفاوت مهمی میان آنها وجود دارد.
جعفری بیان کرد: در نامه طاهر بن حسین، بر حفظ و مراقبت از اطرافیان خلیفه تأکید شده، در حالی که امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) در عهدنامه مالک اشتر بر توجه به عموم مردم و رعایت حقوق طبقات مختلف جامعه تأکید میکند.
وی افزود: همین تفاوت در رویکرد نشان میدهد که نمیتوان صرف وجود شباهتهای لفظی یا موضوعی میان دو متن، یکی را اقتباسشده از دیگری دانست و باید ساختار، سبک، محتوا و زمینه تاریخی هر دو اثر مورد بررسی قرار گیرد.
جعفری با اشاره به جایگاه سخنان امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) در منابع تاریخی گفت: سخنان آن حضرت به دلیل جایگاه علمی و ادبی ویژهای که داشت، تنها در میان شیعیان باقی نماند و حتی مخالفان و حاکمان دورههای مختلف نیز از آنها استفاده میکردند.
وی خاطرنشان کرد: معاویه نیز در مواردی از سخنان امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) بهره میگرفت و حتی برخی سخنان حضرت در منابع تاریخی به افراد دیگری نسبت داده شده است؛ مسئلهای که اهمیت بررسی دقیق منابع و انتساب متون را نشان میدهد.
استاد دانشگاه شیراز تصریح کرد: جاحظ نیز در برابر نسبت دادن برخی سخنان امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) به معاویه، بر تفاوت آشکار میان سبک و شخصیت ادبی این دو تأکید کرده است؛این شواهد نشان میدهد که سخنان امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) از نظر ادبی و محتوایی چنان برجسته بوده که حتی در میان مخالفان نیز مورد استفاده قرار میگرفته است.
وی ادامه داد: بنابراین در مطالعات نهجالبلاغه باید علاوه بر منابع شیعی، منابع تاریخی و ادبی اهل سنت و آثار نویسندگان و دانشمندان دورههای مختلف نیز بررسی شود تا مسیر انتقال و پیشینه هر سخن مشخص شود.
جعفری با اشاره به ارتباط علمی خود با شهید مرتضی مطهری اظهار داشت: در دورهای که شهید مطهری مشغول تدوین و تکمیل کتاب سیری در نهجالبلاغه بود، توفیق داشتم در ویرایش و بررسی برخی مطالب این اثر با ایشان همکاری کنم.
وی افزود: شهید مطهری در آن دوره بر دقت علمی و ویراستاری آثار خود تأکید زیادی داشت و در جریان بررسی یکی از خطبههای نهجالبلاغه، از من خواست درباره پیشینه تاریخی آن در منابعی مانند تاریخ طبری تحقیق کنم.
استاد دانشگاه شیراز خاطرنشان کرد: این تجربه نشان داد که برای شناخت دقیق نهجالبلاغه، تنها مطالعه متن کافی نیست و باید هر سخن را در منابع تاریخی و ادبی مرتبط نیز بررسی کرد.
ترجمه نهجالبلاغه باید با تکیه بر دانش تاریخی، کلامی و ادبی انجام شود
وی با اشاره به همکاری خود با آیتالله سیدمحمود طالقانی(ره) اظهار داشت: در سال ۱۳۴۲ و در جریان دستگیری اعضای نهضت آزادی، مدتی در زندان در خدمت آیتالله طالقانی بودم و ایشان برخی روزها به تفسیر قرآن میپرداختند.
وی افزود: در آن دوره، مطالب تفسیر آیتالله طالقانی را یادداشت میکردم و ایشان پس از بررسی و تکمیل، مطالب را بازمیگرداندند و من نیز آنها را پاکنویس میکردم. بخشی از پرتوی از قرآن به همین شیوه تدوین و تکمیل شد.
جعفری ادامه داد: آیتالله طالقانی(ره) در سالهای نخست دهه ۲۰ نیز به همراه مرحوم آیتالله خلیل کمرهای در اندیشه تدوین مجموعهای درباره نهجالبلاغه بودند که موضوعات مختلفی همچون جنگ و جایگاه زن در نهجالبلاغه را دربرمیگرفت، اما این طرح ادامه پیدا نکرد.
استاد دانشگاه شیراز با اشاره به ترجمه آیتالله طالقانی از نهجالبلاغه گفت: آیتالله طالقانی ترجمه نهجالبلاغه را تا خطبه ۸۱ انجام داده و توضیحاتی نیز بر آن افزوده بود؛ این ترجمه را نزد علامه محمدتقی جعفری بردم و ایشان پس از بررسی خطبه نخست، دقت ترجمه را تأیید کرد.
وی بیان کرد: پس از آن از آیتالله طالقانی اجازه خواستم ترجمه را با زبان روز ویراستاری کنم و ایشان نهتنها اجازه داد، بلکه توصیه کرد ترجمه دیگر بخشهای نهجالبلاغه را نیز دنبال کنم.
جعفری افزود: شهید مطهری نیز بر ضرورت ترجمه نهجالبلاغه تأکید داشت و در ادامه، دیدگاه استاد محمدرضا حکیمی و مرحوم دکتر علی شریعتی نیز در این زمینه برای من انگیزهای ایجاد کرد تا با وجود دشواری کار، ترجمه نهجالبلاغه را دنبال کنم.
وی تصریح کرد: ترجمه نهجالبلاغه کاری ساده نیست و مترجم باید با علوم مختلفی از جمله کلام، تاریخ و ادبیات عرب آشنایی عمیق داشته باشد تا بتواند مفاهیم و ظرافتهای سخنان امیرالمؤمنین(ع) را به درستی منتقل کند.
نهجالبلاغه؛ کتاب راهنمای زندگی
جعفری با تأکید بر ضرورت نگاه کاربردی به نهجالبلاغه گفت: نهجالبلاغه باید به عنوان کتاب راهنمای عمل در عرصههای مختلف زندگی مورد توجه قرار گیرد، نه اینکه تنها به عنوان اثری ادبی یا تاریخی مطالعه شود.
وی خاطرنشان کرد: آموزههای امیرالمؤمنین(ع) در زمینه عدالت، حقوق مردم، مدیریت، اخلاق، سیاست و مسائل اجتماعی ظرفیت آن را دارد که در حل بسیاری از مسائل امروز جامعه مورد استفاده قرار گیرد.
استاد دانشگاه شیراز تأکید کرد: اگر نهجالبلاغه را یکی از منابع مهم زندگیساز و انسانساز پس از قرآن کریم و سخنان پیامبر اکرم(ص) بدانیم، باید برای استخراج اصول کاربردی آن و تبدیل این اصول به مبنای برنامهریزی و عمل در جامعه تلاش بیشتری انجام شود.
وی افزود: مهم این است که نهجالبلاغه از کتابی برای مطالعه صرف خارج شود و آموزههای آن در عرصههای فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی زندگی فردی و اجتماعی به کار گرفته شود.
در آغاز این نشست محمود ملکی، معاون علمی بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی با اشاره به سابقه طولانی استاد جعفری در زمینه مطالعه و پژوهش درباره نهجالبلاغه و زندگانی امیرالمؤمنین(ع)، افزود: زندگی علمی استاد جعفری با نهجالبلاغه از دوران کودکی آغاز شده و این ارتباط علمی و پژوهشی همچنان ادامه دارد.
پژوهشهای استاد جعفری درباره نهجالبلاغه از منابع ارزشمند جامعه علمی و پژوهشی به شمار میرود.
معاون علمی بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی با اشاره به آثار استاد جعفری در حوزه نهجالبلاغه تصریح کرد: یکی از مهمترین آثار ایشان، کتاب پنججلدی پرتوی از بلاغت است که در آن ابعاد و جوانب مختلف نهجالبلاغه مورد بررسی قرار گرفته و تلاش علمی ارزشمندی در این زمینه انجام شده است.
ملکی ادامه داد: این اثر از منابع قابل استفاده برای جامعه محققان به شمار میرود و با توجه به نگارش آن به زبان فارسی، امکان بهرهمندی عموم علاقهمندان از مباحث آن نیز فراهم شده است.
وی همچنین به ترجمه نهجالبلاغه توسط استاد جعفری اشاره کرد و گفت: ترجمه نهجالبلاغه استاد جعفری نیز از آثار ارزشمند این حوزه است که به عنوان کتاب سال انتخاب شده و در دسترس علاقهمندان قرار دارد.
انتهای پیام/
نظر شما